Το σκυριανό σπίτι

Αλίκη Λάμπρου

Σαν αντικρίσουμε το Χωριό, θα δούμε τα κάτασπρα μικρά σπιτάκια σκαρφαλωμένα το' να πάνω στ' άλλο τριγύρω στο Κάστρο, για το φόβο από τους πειρατές, που αλώνιζαν κάποτε το Αιγαίο, Έλληνες, Σαρακηνούς και Μπαρμπερίνους (Τυνήσιους κι Αλγερινούς).

Το σχήμα των σπιτιών είναι ορθογώνιο διαφόρων διαστάσεων (συνήθως 4Χ6μ.), με ελάχιστα παράθυρα. Έχουν σκεπάση από κοντάρια που στερεώνονται στο κεντρικό και κάθετο προς αυτά, το κορφάρι, ένα πολύ χοντρό ξύλο ή σίδερο, που στηριζόταν στην πύλα, την κολώνα από πουριά (Εμμ. Βαμβακερίδης). Πάνω απ' τα κοντάρια τοποθετούν καθαρισμένα καλάμια μέτρια σε πάχος. Τα δένουν μεταξύ τους με σπάγγο και καλαμώνουν τη σκέπαση. Ο ιδιοκτήτης χάριζε κόκκινα μαντήλια στους μαστόρους και τα κρεμούσαν πάνω σε καλάμι. Παλιότερα, αντί για καλάμια, είχα τα λαβίδια, κέδρινες βέργες. Πάνω απ' τα λαβίδια έβαζαν το σαμάτσι, άπηχτα λεπτά καλάμια με τα φύλλα τους. Από πάνω μπαίνει ο κομός, φύκια λεπτά και μακριά, και έπειτα πατητό μελάγγι, αργιλώδες χώμα σε χρώμα γερανιό, κοπανισμένο με το κόπανο. Υπερύψωναν λίγο, με κλίση προς τα μέσα, το τελείωμα του λιακού (ταράτσας) και έκαναν τη ριγλωσσιά και τον ρίχτη (υδρορροή).
Στο πέτρινο σπίτι, συνήθως οι γωνιές και τα πορτοπαράθυρα χτίζονταν με πουριά, πωρόλιους. Στον τοίχο μέσα τοποθετούσαν οριζόντια κοντάρια, τα χατίλια, από κέδρο. Τα ίδια έβαζαν και πάνω από παράθυρα και πόρτες. Το δωμάτιο, ο νοντάς, το μικρό σπίτι, το σπ'τάτσι, το μεγάλο, η σπ'τάρα, η σπ'ταρίνα και η σπ'τούκλα, το ακόμα πιο μεγάλο (Εμμ. Βαβακερίδης).
Το σπίτι είναι ένα δωμάτιο με τρείς χώρους, ουσιαστικά ένας ενιαίος χώρος με ξύλινο πατάρι στη στενή του μεριά. Το πάνω μέρος του παταριού λέγεται σ'φάς και το κάτω αποκρέβατες. Το ξύλινο χώρισμα του παταριού από το υπόλοιπο δωμάτιο λέγεται μπουλμές. Στο σ'φά κοιμόντουσαν τα παιδιά στρωματσάδα κι εκεί υπάρχουν τα μπαούλα με το ρουχισμό του σπιτιού. Το δάπεδο, είναι πετσωμένο με τάβλες ή σερμένο με κοκκινόχρωμα και από πανω χοντρή άμμο.
Το κυρίως δωμάτιο είναι ο νοντάς (οντάς), στη γωνιά είναι η φ'γού, δηλ. το τζάκι με δυο - τρία ράφια. Το πρώτο είναι χτιστό και λέγεται ασκατζίδι ή ασκατζάκαι τα άλλα ξύλινα ασκατζίδια. Η καμάρα της φ'γούς λέγεται τα καπάνια και οι εσωτερικές γωνιές δεξιά κι αριστερά τα παράβ'ζα. Από το ξύλινο ράφι της φ'γούς στα 2μ., ξεκινούν δεξιά και αριστερά τα ράφια του δωματίου, στολισμένα με κάθε λογής πιατικά, και ανάμεσά τους οι στύλοι, όπου μπαίνουν βάζα και κούπες προύμ'τα, δυο - τρείς μαζί,πάντα μπρος από τα πιάτα, σαν κανόνα απαράβατος.
Στο στόλισμα του ραφιού δεν παίζουν ρόλο τόσο τα χρώματα των πιάτων, όσο οι ενότητες π.χ. η αγαλίπα, η σφραϊδα, το πολύ του σχοίνου. Ο σταμουστάτης είναι έντοιχισμένο ντουλάπι κοντά στην πόρτα, με δυο θέσεις για σταμνιά με νερό. Από πάνω υπάρχει ντουλαπάκι για τα χρειαζούμενα του τραταρίσματος. Μπορεί να είναι και κάτω απ' τη σκάλα του σ'φά ο σταμουστάτης, όταν έχει θέσει για ένα σκαμνί. Τότε στη βάση υπήρχε πλάκα Πηλίου, για να μη βρέχονται τα σανίδια και για να πλένουν και τη βαβάθα που έτρωγαν. Υπήρχαν επίσης η κρεβατσούλα και τα σκαμνιά για να κάθονται.
Τ' αρχοντόσπιτα είχαν πολυτέλειες, όπως νεροχύτες (έχυναν τα νερά τους με τον τενεκέ στα Παγιά ή στην Καμαντού), κασέλες και μαρνέρες σκαλιστές, γεμάτες με κάθε λογής πολύτιμα στρωσίδια: σεντόνια κεντητά, προσκεφαλάδες με σχέδια δανεισμένα από το φυτικό και ζωικό κόσμο, με λουλουδισμένα κλαδιά, ανάκατα με ανθρώπινες και άλλες χαρούμενες φιγούρες, όπως το πετ'νέα και τα καράβια με τα πανιά, μοναδικά στο είδος τους, ίσως τα καλύτερα παγκοσμίως. Ήταν κεντημένα με θαυμάσια πολύχρωμα μετάξια και βελονιές που βλέπομε σε επιταφίους και χρυσοκέντητα άμφια, βελονιές που ανάγονται ακόμα και στο 16ο αιώνα.

Αλίκη Λάμπρου

Το χωριό και οι εκκλησίες του

Η μικρή πλατεία, το Μεϊντάνι της Σαρούς, και η Μεγάλη Στράτα ήταν η καρδιά του Χωριού, όπου διέμεναν οι αρχόντοι κι αυτοί που διοικούσαν το νησί μαζί με τον Τούρκο καδή και τον επίσκοπο. Εκεί ήταν και το μπεϊλίδικο σπίτι. Τα «δώδεκα σκαμνιά» που κάθονταν στης Σαρούς ή κοντά σ' αυτήν κανόνιζαν σαν τοποτητηρές την τύχη του νησιού μέχρι το 1824.
Εδώ το λένε στης Σαρούς το μέγα μεϊντάνι
που βγαίνουν οι αρχόντισσες και κάνουνε σιργιάνι.
τραγουδούνε και σήμερα οι Ξαθ'λιάνοι.

Οι εκκλησιές μέσα στο Χωριό κάποτε ήταν ενορίες, όπως η «Λεμονήτρια (Ελεημονήτρια, 1680), η Αγιανάννα (Αγ. Άννα), στον κεντρικό δρόμο της γειτονιάς που έχει το όνομά της η Αγιά - Τριάδα του Μπόριου, με θαυμάσιες τοιχογραφίες. Στην αρχοντογειτονιά, στο Μεϊντάνι τσ' Σαρούς, βρίσκονται η Παναγιά η Κ'τσού6 (1560), που γιορτάζει στις 21 Νοεμβρίου, ο Άη - Στράτης κι η Τσαραψωμού, από τις παλαιότερες εκκλησίες, κοντά στσι Δυο φούρνοι. Ο Χριστός τ' Μίγα είναι στην καρδιά του χωριού κι ο Άη - Γιάννης στα Κοχύλια, που διασώζει το παλιό τέμπλο και το θρόνο της Επισκοπής, λειτουργεί και σήμερα ως ενορία.

Αλίκη Λάμπρου