ΣΚΥΡΙΑΝΗ ΛΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ

Της κ. ΑΓΓΕΛ. ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗ

Σε πολύ λιγοστά μέρη της Ελλάδας εμφανίζεται τόσο παραστατικά και ζωντανά η λαϊκή τέχνη όπως στη Σκύρο. Μέσα στο πραγματικό της πλαίσιο, στο σπίτι, το γινομένο από μια μακρόχρονη αισθητική παράδοση ξεπροβάλαν σαν όπως γεννήθηκαν εναρμονίζοντας την πρακτική και λειτουργική σκοπιμότητα με την αισθητική εντύπωση, όλα όσα δημιουργεί ο λαός για την προσωπική του χρήση και τις ανάγκες και το στολισμό του σπιτιού του.

Πάνε περισσότερο από είκοσι χρόνια που τα σκυριανά δημιουργήματα έγιναν τόσο γνωστά στο μεγάλο κοινόν, που κατάντησε σε όλα τα έργα της λαϊκής τέχνης να δίνουν την επωνυμία σκυριανά. Δικοί μας και ξένοι, αδιάκοπα επισκέπτονταν τη Σκύρο, για να θαυμάσει ή να μελετήσει ο καθένας, σύμφωνα με την κλίση και την ειδικότητά του, συνδυασμένα με την ελληνική φύση και το φώς μέσα στα οποία αληθινά ζούν τα προϊόντα αυτά της ομαδικής ελληνικής ψυχής και ζωής. Παραξενεύονταν όπως είναι επόμενο πολλοί Σκυριανοί σαν μερικοί επισκέπτες, κάπως άγαρμπα, μπαίνανε στα σπίτια τους για να τα καμαρώσουν. Και απορούσαν σαν άκουγαν πως τα σπίτια τους με το στολισμό τους, τα φαντά, τα κεντήματα, οι φορεσιές τους, τα σκεύη έχουν τόση ξεχωριστή σημασία όχι μόνο για τον τόπο τους αλλά και για ολόκληρο τον ελληνισμό.
Έμφυτη καθώς είναι μέσα τους η αγάπη για την καλαισθησία γέννημα της ίδιας της φύσης τους απαράδεχτος στέκονταν στη συνείδησή τους, ο θαυμασμός, για κάτι που δεν μπορούσε, δεν έστεκε νάναι διαφορετικό. Γιατί, ο Σκυριανός δεν είναι ο απλός ερασιτέχνης του παράξενου, αλλα ο άνθρωπος που δεν μπορεί να ζήσει, αν δεν τριγυρίζεται από το όμορφο, ο πραγματικός αισθητικός της τέχνης που νοιώθει τη βαθύτερη ουσία του έργου, το αληθινό του νόημα. Έργο κατώτερο γινόμενο από τη μόδα και την προχειρότητα δεν μπαίνει ποτέ στη ζωή του Σκυριανού δε στολίζει τ' αράφι του σπιτιού του , που τ' αποδιώχνει αμέσως και το περιφρονεί˙ Έτσι, σπάνια μόνο σα βρεθεί σε μεγάλη ανάγκη αποχωρίζεται από κανένα καλλιτεχνικό του αντικείμενο, ελπίζοντας πάντα πως γρήγορα θα το αντικαταστήσει. Ας μη φανεί λοιπόν περίεργο πως προπολεμικά οι καλύτεροι και περισσότεροι αγοραστές στα παλαιοπωλεία ήσαν οι Σκυριανοί που από το μικρό τους,
τέχνης που ξαναγυρίζοντας στο νησί τους να το επιδείχνουν με καμάρι.
Φυσικό λοιπόν είναι οι Σκυριανοί να διατήρησαν και τις διάφορες τέχνες τους, που εξυπηρετούν την κατασκευή των έργων, της οικιακής, επαγγελματικής και εργαστηριακής τους χειροτεχνίας, όπως την υφαντική, την κεντητική, την πλεχτική, την ξυλοτεχνία, ξυλογλυπτική και την αγγειοπλαστική.
Έτσι , χωρίς καμιά δυσκολία, άντρες και γυναίκες, με ανεπτυγμένο καθώς έχουν τον τεχνικό και αισθητικό τους κόσμο, όσο σήμερα λίγα μέρη της Ελλάδας, μπορούν τα δημιουργήσουν λαοτεχνικά έργα αρτιότατα στη τεχνική και διακοσμητική εκτέλεση εφάμιλλα με τα παλιά. Ν' αναπτύξουν και να προστατεύσουν την παραγωγή του κάθε κλάδου της βιοτεχνίας τους, που βγαίνει από μια ξεχωριστή πηγή, τραβάει σ' εντελώς ιδιαίτερη εξέλιξη, εξυπηρετεί ανώτερους μορφωτικούς, ψυχολογικούς και πνευματικούς σκοπούς, από τη μεγάλη βιομηχανία, που δυστυχώς μόνο στον τόπο μας την συνταυτίζομε και την παραβάλλομε με τη βιοτεχνία, που όλα πια τα κράτη την έχουν κατατάξει μεταξύ των καλλιτεχνικών και διακοσμητικών τεχνών. Βέβαια, ορισμένοι κλάδοι της βιοτεχνίας, κατάλληλα κατευθυνόμενοι και υποστηριζόμενοι, μπορούν να φτάσουν σε μεγάλο βαθμό ανάπτυξης και οικονομικής διαμόρφωσης, αλλά ποτέ δεν θα μπορέσουν ούτε είναι και δυνατό, ενόσω σκοπός τους είναι η παραγωγή έργων γινομένων με το χέρι, ν' ανταγωνισθούν τη βιομηχανία που στηρίζεται σ' εντελώς διαφορετικές κοινωνικές και οικονομικές προϋποθέσεις.
Πολλά θα μπορούσαν να ειπωθούν πάνω στο ζήτημα αυτό που τόσο απασχολεί σήμερα τους νέους και όσους αγαπούν την πρόοδο του τόπου μας, αλλά το θέμα αυτό ξεφεύγει από τα στενά όρια του μικρού άρθρου μας. Σκοπός μας, είναι, να καταλάβουν πρώτιστα, οι Σκυριανοί, την ανυπολόγιστη πνευματική αξία, σαν έργα με χαρακτήρα τοπικό, που έχουν τα δημιουργήματά της χειροτεχνίας τους. Να νοιώσουν πως στηριζόμενοι πάνω στις δικές τους τις τεχνικές και διακοσμητικές μορφές, στη δική τους τη γονιμοποιό φαντασία, θα δημιουργήσουν καινούργιες εκφράσεις εξίσου αισθητικές, σε έργα προσαρμοσμένα στις σύγχρονες βιοτικές συνθήκες και απαιτήσεις που θα ζητούνται και θα προτιμούνται γιατί θα φέρνουν τη σφραγίδα της τοπικής τους ιδιομορφίας. Γιατί δε λέγεται πολιτισμένος ένας και που δεν αντιγράφει κατασκευάσματα ξένα και άγνωστα στις ψυχοπνευματικές του δυνάμεις.
Χρειάζεται, φυσικά, δουλειά, βοήθεια και κατεύθυνση συστηματική, για να προκόψει, η σκυριανή χειροτεχνία, να αναπτυχθεί τόσο, ώστε τα προϊόντα της να ναι φτηνά και προσιτά στον καθένα και όχι μονάχα στους πλουσιότερους. Και πρώτα απ' όλα απαιτείται η κρατική αρωγή. Ιδιαίτερες ανάγκες αλλα και ιδιαίτερες ενισχύσεις χρειάζονται στον κάθε κλάδο της, άλλες για την υφαντική, άλλες για την κεντητική, άλλες για την ξυλογλυπτική, την αγγειοπλαστική και άλλες για καινούργιες τέχνες που είναι δυνατόν να αναπτυχθούν, τη ψαθοπλεχτική π.χ. ή το πλέξιμο διχτυών κ.λ.π. που ούτε και σε γενικές γραμμές μπορεί κανείς να υποδείξει με τα λίγα αυτά λόγια.
Αλλά για ν' αναπτυχθούν, όσο τους ταιριάζει τα έργα της Σκυριανής, υφαντικής, μπαμπακερά, λινά, μεταξωτά, μάλλινα, αλλά και της κεντητικής πρέπει οι Σκυριανοί και μόνοι τους να βοηθήσουν. Να ξαναρχίσουν να καλλιεργούν το λινάρι που τόσο αφθονούσε στον τόπο τους, και που μ' αυτό ύφαιναν τόσα περίφημα υφάσματα κατάλληλα και για τα ξακουστά κεντήματά τους, χρωματιστά και λευκά. Σήμερα που κανέναν άλλο ύφασμα δεν αναπληρώνει τα λινά, τα κεντήματά τους είναι γινομένα σ' εντελώς κατώτερα υφάσματα συνήθως πάνω στο αγοραστό κάμποτ που αδικούν όχι μόνον τις ίδιες τις Σκυριανές ως κεντίστρες και το γνωστό τους γούστο, όπως και την τέχνη τους που την περιορίζουν σε ορισμένα κεντήματα, γιατί είναι αδύνατο πάνω στο κοινότατο αυτό ύφασμα να εκτελεσθούν όλες οι τεχνοτροπίες και τα είδη των κεντημάτων τους, αλλά είναι και αδύνατο ν' αρέσουν στην αγορά για να πωληθούν. Φτιάχναν ένα ομορφότατο κέντημα πάνω σ' ένα κοινό ύφασμα που αμέσως το μεταβάλλει σ' έργο κατώτερης ποιότητας. Αλλά ξέχωρα από τα παραπάνω με το λινάρι θα κατασκευάζουν ιδιότυπα και στερεά υφάσματα, που η βιομηχανία δύσκολα θα μπορούσε να μιμηθεί γιατί όπως είπαμε δεν είναι δυνατόν η βιοτεχνία να την αντιμετωπίσει παρά μονάχα μ' έργα εκλεκτά και όσο γίνεται φθηνότερα.
Πρέπει να ξαναρχίσουν να φαίνουν να βάλουν πρώτιστα σαν άλλοτε, σε όλα τα σπίτια τους, τα κουκούλια και να τα κατεργάζονται και να τα βάφουν για τα κεντήματά τους και τα φαντά. Να φαίνουν τα περίφημα λινομέταξα και λεπτά μεταξωτά υφάσματα με το καθαρό μετάξι ή το δευτερότερο, τα ίδια που ύφαιναν για τα σεντόνια τους, τους φτάδες, τους μαχραμάδες, τις μπόλιες κ.λ.π. και που μπορούν τέλεια να προσαρμοσθούν στις σύγχρονες απαιτήσεις και νάχουν μεγάλη ζήτηση. Με το μαλλί και το μπαμπάκι μπορούν εξίσου .................................................................................
πει να ξαναρχίσουν να τις εφαρμόζουν και να βάφουν τα νήματά τους, με φυτικές ουσίες, που τόσο αφθονούν στον τόπο τους και τόσο τις πετυχαίνουν. Αν είχαν περισσότερο μπελά και κόπο ποτέ δεν αλλοιώνονταν και δε ξέβαφαν και καμιά χημική βαφή δε μπορεί να τις ξεπεράσει, ν' αποδώσει τους τόσο λαμπερούς και λεπτούς χρωματισμούς τους, σε τόσο πλούσιες απαλές αποχρώσεις, τέλεια εναρμονισμένες τη μια με την άλλη. Άλλωστε υφάσματα και κεντήματα βαμμένα με τις ανεξίτηλες φυτικές ουσίες έχουν άλλη αξία και πέραση στο αγοραστικό κοινό σαν ομορφότερα στερεότερα και καλλιτεχνικότερα.
Θα είχε πολλά επίσης να ωφεληθεί όχι μονάχα η Σκύρος, αν αναπτυσσόταν η ξυλοτεχνία και η ξυλογλυπτική της, αλλά και η καθόλου Ελληνική διακοσμητική τέχνη γενικότερα που θα παρουσίαζε τοπικό χαρακτήρα. Τα ιδιότυπα σκυριανά έπιπλα τα τραπεζάκια, τα τριπόδια, τα καρεκλάκια, τα σκαμνάκια, οι σοφράδες, οι κασέλες, οι σφραγίδες, τα κουτάλια, τα διάφορα άλλα σκεύη και κομψοτεχνήματα, είναι καιρός πια να πάψουν να κατασκευάζονται τόσα πρόχειρα και τυχαία από κάθε ακατάρτιστο επιπλοποιό της Αθήνας, που δεν παίρνει τον κόπο ούτε και να τα μελετήσει. Φτιάχνει όποιο σχέδιο και σχήμα του κατέβει απ' το μυαλό, ανακατώνοντας κάθε λογής και καταγωγής κοσμήματα και ρυθμούς μόνο και μόνο γιατί πουλούνται επειδή έγιναν της μόδας και βγάζει παράδες.
Μα για να εμποδισθούν όλα αυτά και τόσα άλλα, για να μπει στο σωστό το δρόμο της η χειροτεχνία , για να εχτιμήσουν πραγματικά τις δικές τους τις τέχνες, και τεχνοτροπίες οι Σκυριανοί, να ξαναρχίσουν να δουλεύουν, είναι αναμφισβήτητο πως δεν χρειάζεται μονάχα η δική τους πρωτοβουλία αλλα και καθοδήγηση και ενίσχυση, εξωτερική.
Το κράτος οφείλει να τους ενισχύει για ν' αρχίσουν να καλλιεργούν το λινάρι, το μετάξι, και άλλες πρώτες ύλες ν' αναπτύσσουν, όπως: Το ριζάρι, το βαφικό λειχώνα, που δίνει τους θαυμάσιους κόκκινους χρωματισμούς που τόσο αφθονούσε ώστε να κάνουν και εξαγωγή. Το τσίπερι, το υδρόβιο χόρτο που βγαίνει στα ποτάμια τους και τα μεταχειρίζονται σά ψάθα στα σκαμνάκια τους. Μ' αυτό, πού ‘ναι πολύ ανώτερο και στερεότερο από την κοινή ψάθα θα μπορούσαν να κατασκευάζουν ένα σωρό εκλεκτά και πρωτότυπα ψάθινα είδη.
Το κράτος πάλι πρέπει να τους βοηθήσει για ν' αρχίσουν να κατεργάζονται όλες αυτές τις πρώτες ύλες τους: το λινάρι, το μετάξι, το μαλλί, το τσίπερι κ.λ.π. καθώς και να προσαρμόσει τους αργαλειούς τους και τα εξαρτήματά τους σε ποιο συγχρονισμένες εφευρέσεις.
Μέσα στις πολλαπλές προσπάθειες που γίνηκαν από εικοσιπέντε περίπου χρόνια, σχεδόν μονάχα από ιδιωτική πρωτοβουλία, για την ανάπτυξη και την αύξηση της παραγωγής της λαϊκής τέχνης, προσπάθεια που γι' αυτήν τόσες φορές γράφτηκαν καθαρά οι πραγματικοί σκοποί και κατευθύνσεις, πάρθηκε και η σχετική μέριμνα για την πρόοδο των βιοτεχνιών στη Σκύρο. Οι Σκυριανοί άρχισαν να κατασκευάζουν διάφορα αντικείμενα απ' όλους τους κλάδους της τέχνης τους που πολλά πουλιόντουσαν στην Αθήνα και μέσα στη Σκύρο. Προσπάθεια έγινε να ιδρυθεί κι ένα μουσείο για να μην μπαίνει ασύδοτα ο κάθε ξένος στα σπίτια των Σκυριανών που νάναι σύγχρονα και πρατήριο για να πωλούνται τα χειροτεχνικά τους κατασκευάσματα. Αλλά δεν πρόκοψαν όπως και η προσπάθεια να ιδρυθεί ένα βαφείο γιατί το ποσό που μπόρεσε να δώσει το Τμήμα Γραμμάτων και Τεχνών σαν απαρχή ήταν ελάχιστο για να μπορούν να αγορασθούν νήματα που να πουλούνται έτοιμα βαμμένα όσο και γιατί δεν υπήρχε οργάνωση που να μπορούν τα εργαστήρια και οι βιοτέχνες να εμπιστεύονται τα νήματά τους για να στέλνονται να βάφονται στη Σκύρο.
Για ν' αναπτυχθούν λοιπόν οι βιοτεχνίες στη Σκύρο, πρέπει οπωσδήποτε να ενισχυθούν οικονομικά και να διοργανωθεί συνεταιρικά με ιδιαίτερο τρόπο και κατεύθυνση ο κάθε κλάδος. Πρέπει να δοθεί η σχετική οικονομική ενίσχυση για να αγοράζονται συνολικά οι πρώτες ύλες έτσι που να εξασφαλίζεται η φθηνότερη εκτέλεση των προϊόντων. Αλλά για νάχαν και τις δυνατότητες να τα κατασκευάζουν θάπρεπε, είτε άμεσα να τους αγοράζονται χωρίς να περιμένουν, ποιος ξέρει πόσο καιρό για να πωληθούν, είτε να τους δίνονται παραγγελίες με προκαταβολές για να μπορούν δουλεύοντας να ζούν ή και ν' αγοράζουν ορισμένο απαιτούμενο υλικό.
Χωρίς τις παραπάνω προϋποθέσεις η Σκυριανή χειροτεχνία είναι αδύνατο να προκόψει και θα φυτοζωεί ή θα σβήσει έστω και αν οι Σκυριανοί επιδείξουν κάθε ενδιαφέρον και προθυμία.
Αλλά και επαγγελματικές Σχολές θα έπρεπε να ιδρυθούν, τουλάχιστο μια για τα αγόρια και μια για τα κορίτσια, για ν' αποχτήσουν τα παιδιά από μικρά τις ικανότητες εκείνες που θα τους είναι χρήσιμες από δημιουργική και πρακτική άποψη.
Στις Σχολές αυτές τα παιδιά εκτός από τις γραμματικές γνώσεις θα εξασκούνται με συγχρονισμένο τρόπο και με κάθε ελευθερία στη διαμόρφωση στα δικά τους τα τοπικά επαγγέλματα έτσι που τα προϊόντα της τέχνης της θα φέρουν την ιδιότυπη σφραγίδα τους τον ιδιαίτερο τοπικό χαρακτήρα της.